جغرافیا وفرهنگ پاوه

بسم ا لله ا لرحمن ا لرحیم

مقدمه:

 آنچه را که در این تحقیق وپژوهش مورد بر رسی   قرار گرفته ، براستی قطره ای است  از دریای علم ،معرفت واندیشه های میرزا  عبد ا لقادر و  صرفا با نگاه ودید جغرا فیایی وبا توجه به بردا شت های نگارنده  به تحلیل کشیده شده است  . هدف اساسی از انجام این تحقیق تاثیر پذیری وتاثیر گذاری  انسان از محیط پیرا مونی  و به تبع آن  نقش محیط طبیعی وانسانی  منحصر به فرد هورامان در  ا شعار میرزا   می با شد.

  محیطی که در آن زندگی می کنیم وبه عبارت کلی تر  جهانی که زیست گاه انسان ا ست دارا ی تفاوتها و تشابهات  محیطی مختلفی بوده و  می باشد این محیطها هرکدام دارای آب وهوا های مختلف ،گا ها جذاب ، سخت و خشن و  گاهی اوقات  غیر قا بل تحمل،  با این توصیف کمتر جایی ا ز این کره خاکی است که نتوان رد پا وعملکرد  انسا ن را مشا هده   واحساس  ننمود .از مناطق سرد شما لی تا صحا ری گرم ا فریقا وجنگلهای استوایی گرفته تا  دامنه های سرد فلات تبت  وهیما لایا به نحوی رد پای انسان را می توان  ملاحظه نمود

اگر نگاهی به تمام جوامع بشری دا شته با شیم ملا حظه  می شود که هر گروه وقبیله ای نوع بر خورد وروابطشا ن با محیط متفاوت ودر نتیجه هر آنچه را از یک گروه خاص در یک  محیط   می بینیم با  گرو ههای  دیگر متفاوت وقابل ملاحظه می با شد

 باید پذیرفت که محیطها  ومکانها را  فکر وعملکرد ها انسانهای ساکن در آن سر زمین،  می سازند وتغییرات اساسی را در آن ایجاد می نمایند   هر چند نباید فرا موش کرد که همان محیط بی روح وبی جان هم می تواند در بسیاری ا ز جهات بر انسان ودیگر جانواران موجود وساکن در آن   اثر گذار با شد اگر از دیدگاه اکولوژی به این موضوع نظری بیا فکنیم مشا هده می شود که موجودات  وعلی ا لخصوص انسان هم به نحو ی ا ز محیط پیرا مونی خود تاثیر گذار وتاثیر پذیر هم می با شد

برای مثال :    آناتول فرانس در قرن 16 کتابی در مورد پیوند جغرا فیا با شجاعت وهوش ورفتار نوشت     ( منظور محیط ومکان در آن فاکتورها ی مذکور تاثیر گذار   هستند )

راتسل:    می گوید آب وهوا ها در اندام وقیا فه انسان ها تاثیر گذار هستند

باکل: من هم تاثیر جغر ا فیا را بر تاریخ پذیرفته ام . آب وهوا و خاک  وغذا ومنظره کلی طبیعت در تاریخ وحیات هر قوم موثر بوده است .برای مثال منظره طبیعی پر شکوه وجلال هند مغز وجسا رت هندیان را تحت تاثیر قرار داده وآنها را به پرستش خرا فات کشا نده است

 با  گذر از این مقدمه  محیط جغرا فیایی هورا مان  هر چند دارای ویژگیهای به ظاهر سخت  ، شیب دا ر وخشن  بوده ولی ساکنین این دیار آن را به مفرح ترین  مکان و  سرزمین قا بل سکونت  تبدیل نمو ده اند. اگرچه  سرزمین   هورا مان  ا ز نقطه نظر ا قتصادی  با مناطق دشتی و مسطح قابل مقایسه     نمی باشد  و بازده قابل توجهی همانند مناطق دشتی ندارد  ولی ساکنین این سرزمین ا هورایی با درایت وهوش وذکاوت خاص  سختی های موجود در محیط  را به جان خریده وبا دستکاریهای خاص خود از جمله تراسبندی بر شیب های تند ،بر  کوهستان ها  فائق آمده  واز نظر معما ری وساختمان سازی خود را سر آمد سر آمد خاص وعام  نموده اند ،  همین سرزمین هورامان به عنوا ن محلی که ساکنینش در آن پرورش یا فته وبه عنوان حاستگاه فکری   بر ا فکار ، باورها ، اندیشه و به تبع آن بر چگونگی  ادبیات شفاهی وکتبی ونهایتا بر سر وده های شعرای هورا مان تاثیر گذا ر بوده است ،

در این میان با توجه به شوا هد موجود در ا شعار میرزا عبد ا لقادر بیشترین  ا لهامی که میرزا گرفته است از محیط پیرامونی خود می باشد  وهمین محیط است که اورا اینچنین به اوج وقله رفیع شعر وشاعری  در زمانه خود وحال  رسانده است   شعر ومنظومه های  شه مال   ،کوله و     عا له مه ن( آینه مه ل)   و آسمان وزمین   او و استفاده و به کارگیری معانی ومفاهیم مرتبط با جغرافیا ی  توصیفی  نگی  ادبیات شفاهی وکتبی ونهایتا بر سر وده های شعرای هورا مان تاثیر گذا ر بوده است ،

در این میان با توجه به شوا هد موجود در ا شعار میرزا عبد ا لقادر بیشترین  ا لهامی که میرزا گرفته است از محیط پیرامونی خود می باشد  وهمین محیط است که اورا اینچنین به اوج وقله رفیع شعر وشاعری  در زمانه خود وحال  رسانده است   شعر ومنظومه های  شه مال   ،کوله و    عا له مه ن      ( آینه مه ل) و آسمان وزمین  او و استفاده و به کارگیری معانی ومفاهیم مرتبط با جغرافیا ی  توصیفی   نظامی وسیاسی ،ژئو پولتیک .و.... شخصیت اورا ماندگار تر نموده است

 به همین خاطر است میرزا عبد القار  که  ازطرف بزرگان زمان خود از جمله شخصیتی مانند سید، بها  مورد تمجید وتقدیر قرار می گیرید.

زه کاو ، ده رک  وفام،  بی  ئه ندا زه که         ده رد  بینو  تیژ  ره و ، چا لاک،  باز ه که

 

              تاثیرات مکان وجغرافیا  بر افکار  واشعار میرزا عبدا لقادر پاو ه ا ی

  با توجه به شوا هد موجود او  بیشتر عمر خود را در سیر وسیا حت وگشت وگذار به سر برده و شهر های مختلف ایران وبعضی ا ز همسایگان را از نزدیک دیده است این در حا لیست که در صده  ،زیست وزندگی میرزا  وضعیت آمد و رفت  بسیار سخت ، انجام هر سفری  طولانی مدت وزمانبر  بوده است .

 سیر وسیاحت برای هر انسانی   معنی دا ر  نبوده وبا دیده بصیرت به محیط اطراف خود  نمی نگرند .  ولی اگر  مشا هدات ما معنی دار وبا  تا ملی  هر چه بیشتر  به ا طراف خود بنگریم  ودر عین حال  مسافرت ما  زمانبر  و طولانی  مدت هم  با شد  موجب بالا رفتن بینش فکری  وزمینه ساز خلاقیت ونو آوری  می شود . شاید برای  عده ای که هواپیما  ، قطار  ،اتومبیل شخصی   ،آب ویخ  و مناظری که در کانا لهای ماهواره ای  وتلویوزیونی را تجربه کرده اند  سرودن ا شعا ری که در دیوان میرزا آمده است  ا ز  نظر زما نی جا لب توجه وقابل مقایسه با شعرای قرون گذشته نباشد  وتعدا دی هم  دیدگاه  جغرا فیای توصیفی  میرزا را قا بل مقایسه با دیگر  جغرا فیدانان قبل از میلاد ودوره اسلامی  ندانند .

 خاطر نشان می گردد هرگونه تحقیق وسفری که در گذشته انجام پذیرفته پشتوانه ما لی ا فراد وحکومتها را به دنبال داشته است ، زمان، مکان، محدویت سیاسی، ا قتصادی، فرهنگی و از همه مهم تر فقر و عدم حمایت  ما لی  میرزا را باید در نظر گرفت . و خود ما  در قرن ا رتباطا ت وتوسعه              تکنو لوژی   حداقل   به  چند روستا ی دور وبر خود سری زده وبا حوصله هر چه بیشتر مکانهای دیدنی را به خاطر سپرده ایم .

خاستگاه ومحیطی که میرزا عبدا لقادر در آن متولد ،پرورش وبه مرحله رشدوتعا لی رسیده  ا ست محیطی ا ست  منحصر به فرد  او  فرا  تر ا ز هر هورا می و پاوه ای دیگر  آگاه به  محیط پیرامونی خود یعنی  پاوه  وهورامان  بوده واگر اغراق نباشد  او را میتوان در حد  یک     جغرافی دان با احسا سات شاعرانه به حساب آورد او در بیشتر از 100 سال پیش نام اکثر کشورها شهر های مهم ومناطق طبیعی وانسانی را به طرز ماهرانه ای  در ا شعارش گنجانده  وبا نظم وترتیب خاص آنها را بیان نموده است این آگاهی ومعلومات عمومی  نشا ن ا ز شخصیتی  علمی وآگاه به مسائل  تاریخی جغرافیایی و سیاسی زمانه  خود   دارد .

بله محیطی که او در آن رشد یا فته وبه چنین شهرتی رسیده  است هورامان می با شد  محیطی که کلکسیونی از زیباییها وفضاهای منحصر به فرد طبیعی وجغرا فیایی  است  .  

هورا ما ن با مساحت اندک خود همانند یک کشور نسبتا کوچک در، عرضهای متوسط جغرافیایی  ،  تما می پدیده های مختلف ومتنوع   را به صورت یکجا  در خود گنجانده است از آب وهوای بسیار سرد حاشیه های  کوهستان شاهو     آب وهوای  معتدل  حاشیه های شهر پاوه ، آب وهوای  گرم نوسود و آب وهوای گرمسیری همانند حاشیه های سیروان،هوارگه ها ی متعدد رودهای روان ،    ایلات و عشایر با خصوصیات خاص خود  به هنگام کوچ به طرف ییلاق   ،دره ودگا   کردن های ا ها لی  تفرجگاهها یی مانند، ویمیر ،  هانه برا لو  ،هانه ساو ،پیاز دول.کریسان،ودیگر جاهای دیدنی وروستاهای مجاور  خانه باغهای زیبای   پشته    چمه میر آوا    با غات مثمر دریزید    وباخه میوان پاوه   دره مصفای خانقاه تا          ا متداد روستای  شمشیر ومهم تر ازهمه سراب زیبای هولی با انهار منشعب شده از آن وگذراندن  جوی آب از مرکز شهر در جهت مشروب ساختن اهالی،  در کنار آن همه زیباییها  تلاش وسعی مرد مان  این سرزمین  ، محیط هورامان  را به مکانی خاطره انگیز تبدیل وبه  دنبال این همه نعمات خداوندی زمینه های رشد و بارور شدن خلاقیت انسانهایی همچون میرزا عبدا لقادر  پاوه ای فراهم گردیده ،در نتیجه موجب خلق  این چنین منظومه هایی با بار علمی و معنوی ، چیزی جز تاثیر گذاری محیط پیرامونی وعشق وادای دین  به سرزمین مادریش نبوده  و در واقع او  .تاریخ وجغرافیا  وفرهنگ وفلکلور هورامان  را بهم پیوند  واثر ماندگار او جاودانه  تاریخ خواهد ماند وگوشزدی به نسل امروز در جهت گم نکردن اصا لت  وغرق نشده در فرهنگ بیگانه غربی است که خام بودن ونپختگی را کنار بگذارند وروی به اصالت خود بیاورند  .

حال در جهت اثبات  ادعا ی نگارنده  مروری بر بعضی ا ز منظومه های شاخص او به شرح ذیل بیان می گردد

 شه ما ل :(باد خنک ونسیم شمالی)

  شنوی سه حه ر خیز شنوی سه حه ر خیز      شنوی سه رکاوان نه سوب سه حه رخیز

  وه هار وه ش رونه ق  زمستان وه بیز         مه حر ه م وه حه ره م سه رای شای په رویز

میرزا عبد ا لقادر در حا لی که هر آنچه که به عنوان درد دل وغم فراق یا ر  و مشکلات غربت وتبعید دارد   ،به باد شه ما ل (همان باد ونسیمی است که متاثر ا ز مناطق شما لی  وگاها به نسیم کوه به دره هم گفته می شود ) می سپارد که او هم  به دلبر ودلدار خود بر سا ند  و دلخوشی به شه ما ل می دهد گویا فصل وزش زلان وباد پاییزی  به سر رسیده وتوان مشکل آفرینی  و ایجاد گرد وخاک  و باد وبوران را ندارد  می ا فزاید .

       زلان بد حا لن هیچ خوفت نه بو              رو بنیه وه روی هه رد شاهو کو

دیدگاهی را که او در منظومه شه مال  بیان وبه  وصف سرزمین هورامان  می پردازد تحسین بر انگیز و در واقع  با دیدی فضایی وکل نگری شه مال را سوار بر سلسله جبال  هو رامان کرده و به او ا مر می کند هر آنچه را در سر راهت می بینی و ازدید گاه  استراتژیکی وچشم انداز مهم وقابل توجه هستندسر کشی کن  تا بتوا نم غم های درونم  را با ذکر موقعیت های سرزمین مادریم از یاد برده وتسکینی بر درد  هایم با  شد سپس  می افزاید .

ته مامی کو وان باوه ره له رزه                          ته شریف به ر و ته خت هواره به رزه

ئانه هوارگه ی مینگه ی جا فانه ن                    مه نزلگه ی قه دیم زلف خاسانه ن

یا گه ی نه زاکه ت مه جه مینان                 ته سکین وه بالای دل خه مینانه ن

سی مه له هوار پاوه ی دل نشین              چون زلف خاسان چنورش چین چین

زاز وزاولی هه تا سه ر با وه ر                     ناحیه ی گا قران تا قمی جاوه ر

که لیان که لیانان کولو کویمه کال                تا وه روی مه ردن هه ر هام ئو خه یال

چا گه وه یه ردی ئا نه بیمیره ن                  شه مال نیگاش که رد چه خاس دلگیرن

 

  محیط متنوع هورامان پر از پدیده ها وعناصر خاص جلو های ویژه  وخا رق ا لعاده و آنچنان جذاب ودلنشین است که کا ر کرد و  تاثیر گذاری آن را در تمامی ابیات میرزا مشاهده  و شعرهایش  غرق در زیبائیهای  هورامان شده  واینچنین با موزونی خاص بیشتر نقاط طبیعی را توصیف و در اوسط این اشعار توصیه بسیار مهمی را به شه مال  گوش زد می نماید.بدین معنا ومضمون  هر آنچه را که به عنوان پدیده ها ،چشمه ها هورگه ها قله ها دامنه ها ودره های   مصفا ی کل  ناحیه هو را مان  که  رویت نموده  وبازدید  کرده است  را با دیدی احترام  انگیز از آنها  تعریف وتمجید به عمل آورده وانها را به بهترین وجه می سراید ، ولی وقتی به  شهر زیبا و رویایی پاوه می رسد   چون به مکان گزینی این شهر توجه داشته وگرما وسرما ی شدید  شهر ها ی ایران رادید ه  و آب انبارهایی را دیده که آبشان برای مصرف یکسال بوده وبا نگاهی مقایسه ای  میداند که پاوه منظر یکنواخت وخسته کننده ای  ندارد می افزاید

چه بیمیر وار ته ر هه ولی سه راون                سه رمایه ی سیحه ت حه یات پاوه ن

ادامه .....

نازک خه یالان پاسه شان وا ته ن              هه ولی که وسه ری روی سه  ربه ساته ن

درویشان ئایر نه جه رگم وه ردان                 شه مال ئا خیز که ر ده خیل ها مه ردا  ن

ئه و  سا  رو بنیه وه روی پا وه شار              ئید فه رزن شه مال یه گشت به رکه نا  ر

در ادامه این  شاه بیت جغرافیایی میرزا همدم با شه مال گشته وبه منزلگه خود رسیده ومکانها   وموقعیت های قبلی را که  با شیوه خاصی   از آنها تعریف وتمجید  نموده به فرا موشی سپرده  زیرا به مقصود ومنزلگه خودرسیده است او  بدون تعصب میدانسته که در کل  غرب  ایران وهورامان اینچنین سرزمین ومکان منحصر به فردی با کلیتی قابل قبول  وجود نداشته و نخوا هد دا شت زیرا شهر  پاوه  از نظر موقعیت جغرافیایی  در  ارتفاع 1550متری از سطح  با چشم اندازی  گویا وکامل   باضافه چشمه یا سراب بزرگ هولی با آبدهی 500 لیتر در ثانیه و رطوبت نسبی نسبتا خوب  دره های مشجر وبا صفا ی اطراف، ومردمانی فهیم  وخلا ق را  در کمتر حایی مشاهده نمود ه است  وتا اینچنین جاومکانی با این ویژگی وجود دارد تعاریف  از دیگر پدیده ومکا ن  معنی دار نخواهد بود.(  ا لبته این تعاریف نشان از برتری نژادی وطایفه ای مردم پاوه نبوده و صزفا دیدگاههای توصیفی وجغرافیایی ومکانگزینی مد نظر او بوده است ) مسلما میرزا بیشتر جا ها را دیده ومقایسه نموده و آنگاه جرات سرودن این شعر را به خود داده است  و   می داند آیندگان هم حرف او را تصدیق مینمایند، اگر با ا نصاف  را به خرج دهند

    ئه و  سا  رو بنیه وه روی پا وه شار              ئید فه رزن شه مال یه گشت به رکه نا  ر

 آسمان وزمین :

در مجادله بین آسمان وزمین زور آزمایی زیادی بین آن  دو  انجام میپذیرد آنها  چندین بار همدیگر را محکوم وبه مرحله تسلیم می رسانند ولی در آخر کار اگربا دیدی عوام پسندانه به این قضیه نگاه کنیم  باید در این   کار زا ر و میدان عرصه نبرد  آسمان پیروز میگشت  زیرا آسمان در بالا دست زمین بوده وبا تهدیدات جوی خوداز جمله غرش وعدم بارش  می توانست زمین را به تسلیم بکشا ند ولی به سبب دیدگاه مناسب وقابل قبول شاعر وتوجه به وجود  شعور وفهم انسان در ایجاد  تغییرات اساسی  در محیط وحتی دسترسی  زمینیان به افلاک  زمین پیروز  این کارزار ومیدان است ووجود مبارک  حضرت ختمی مرتبت (ص) را عامل این فخر وبزرگی زمینیان  می داند دیدگاهی که میرزا  دراین منظومه به کار گرفته  است خبر از آینده نگری  وتسلط  انسان بر محیط خود حتی آسمان لایتناهی  می باشد

 کوله وعا له مه ن

 در این منظومه نام  مکانها وکشورها ی همسایه ودور وبر  بیشمار مورد استفاده میرزا بوده وبا آهنگی موزون به وصف آنها می پردازد همچنین دیدگاه فکری وسیا سی میرزا  دراینجا بیشتر متجلی  ونمایان گردیده است

   ماجرای تسلط  وسو استفاده های مختلف  بدون در نظر داشتن  تعصب  وتشا بهات مذهبی در رابطه با   حضور امپراطوری عثمانی با تسلطی خاص وتشبیه آنا ن بعنوان استانبول نشین ها به (ملخ) حشره ای که زندگی و مایحتاج مردم را بکلی تاراج  ونابود  می سازد در این منظومه ،ا مپراطوری عثمانی  به مبادی و ورودیها  ومکانهای استراتژیک ناحیه هورامان وقسمت عمده ای از ایران مسلط وآشنا می گردد  تا براحتی آنها را تسخیر نماید در اینجا  میرزا  از نقشه ، نیات  وعملکرد بعضی از  سپاهیان  فرستاده شده از استانبول خبر دا شته ویا  از تاریخ و وقایع تسلط امپراطوری عثمانی در دیگر جاها اطلاعاتی را کسب نموده است که اینگونه تشبیهاتی را با کمک گرفتن از شعر، ادبیات  و  جغرافیا بکار گرفته است  وبا علم وآگاهی ازجزئیات ،جغرا فیای نظا می و نقش  وکارکرد  شناسایی مکا نهای مهم  با استفاده از جاسوس در حمله ونهایتا پیروزی را  از قبل میدانسته است .برای مثال در حمله اسکندر مقدونی به  هر سرزمینی ابتدا افرادی تحت هر  عنوانی به سرزمین مورد نظر   فرستاده  ،مکانهارا شناسایی و پس از جمع آوری وتحویل   اطلا عات  حملات نظامی به مناطق مختلف  صورت می پذیرفت. 

درابیات ذیل  قطعه هایی از تسلط کوله همان نماد استانبول  بر این ناحیه به شرح ذیل بیان وبنا بر تفاوتهای فرهنگی وخاستگاه فکری وموقعیت جغرافیایی، محله ها ی پاوه به ارکانی از رکنهای ارتش واگذار می گردد(براستی آینده نگری وبینش سیاسی وفکری میرزا در اینجابه خوبی مشهود است

ئه ملاک مه ردم به ش که رو یه ک سه ر            هه ر به شی به خشا  تیپی جه له شکه ر

فه رما   میرئاوا   به شی وه زیر بو                     ته ما می که روش به خاکی نیکو

غولام سه ربازی با شچاوش دیلی                    سه رتیپ زواری سه ردار گه ویلی

پشته پی مونشی پی میر ئا لا  ( مه ر)            ریشه ش جه ماهی باوه ران وه به ر

که لاخوان ئیلچی که لیان په ی سه رهه نگ      سه وزیش سور که ران بگیلناش جه ره نگ

ئیسه گشت له شکر جه مه ن جه باخان            هور دان رنگاو رنگ  تیپ بیداخان

یا که ریم  مه له خ ئاواری  تون بو                       سپاش تار و مار ته ختش نگون بو

مردم شهر پاوه  درجهت حمایت از قدرت  سیاسی و نظامی دولت مرکزی پناه به شیراز به عنوان حکو.مت مرکزی   وقت برده وتقاضای کمک می نمایند حکومت مرکزی هم تقاضای مردم را پذیرفته و در واقع پایتخت نشین شیراز به عنوان حکومت مرکزی  مورد نظر  میرزا  یعنی مرغ( عا له مه ن) همان پرنده ای که می توا ند ملخ را شناسایی واز پای در آورد اعلام آماده گی کرده و خبر  مربوطه بوسیله چاپار خانه ها به همه نقاط  کشور در جهت آمادگی هر چه بیشتر گزارش داده می شود  . 

         چه په ر کیانا وگشت شاراندا            وه سه مت سه رحد سه ر دیاراندا

 ونهایتا دسته ای از  نیرو ها  با آماده گی وتجهیزات کامل  به سمت هورامان به حرکت در  می آیند  

وه لات به ش که رده ن وه روی هواوه          یکی عازم بی په ی ملک پاوه

در ادامه

بی شه ک حه ق  وه میل   پاوه ش(ئاراسه ن)        په ی پاته خت شای عا له مه ن خاسه ن

آراستگی و جذابیت شهر پاوه از هر نظر موجب می شود که میرزا لیا قت وشایستگی  پایتخت بودن پاوه را تایید نماید

هنگا می که  لشکر  عا له مه ن  به این  خطه  می رسند در گیری آغاز وملخ ها  مقاومت جا نا نه ای  از خود نشان  داده ولی نحوه عملکرد  سر بازان عا له مه ن به نحوی ا ست که ملخ زمین گیر و

         جه سپای ملخ  الا ا مان   خیزا         لاشه چون ته رزه ی وه هار مه ریزا

    عا له مه ن وه نوک مینقاری پر قین         مه ریزنا لاشه ی مه له خ وه زمین            

    در این گیر ودار  عا له مه ن  هم دجار مشکلات جدی شده و  با کمک گرفتن ا ز آب گوارای سرا ب هولی وشستشوی خود در آن از سم ملخ هاخود را رهانیده و همچنین با کمک گرفتن  از شیره محصول توت  که درخت غا لب پاوه بوده است بد نهای خود را  به شیره توت ما لیده و  زخم های خود را تیمار  تا بتوانند دوبار به جنگ با ملخ بر گردند  هرچند که این عمل عا له مه ن نهایتا موجب نا بودی  قوت سالانه مردم ومسلما فقرا متحمل رنج وزحمت زیادی گشته اند ونارضایتی عمومی را به دنبال داشته است   .

 از دید گاه جغرا فیایی  هر آنچه را که  عامل وجودی و  موجب  دلگرمی و ماندگاری مردم پاوه  در قدیم الایام  بو ده است  پدیده های مختلفی می باشند که میرزا به اصل مطلب یعنی  سراب خاطره انگیز هولی اشاره  می کند ودر کنار آن محصول توت را نام می برد در واقع  همین محصول برای مردم این سامان یک محصول استراتژیک وحیاتی در دوره های خاص تاریخی  بوده و مردم را از قحطی وخشک سا لی نجات و ساکنین این  دیار ، گا ها  با مخلوط نمودن توت با  مغز گردو قسقوان معجونی از شیره خوشمزه  تولید که مردم آن را  (کته ) می گفته اند

در خاتمه  میرزا  عبد القادر در  اینجا   میخواسته  این مطلب را بیان نماید که هیچ  حکومتی  بدون چشم دا شت های مادی واستعماری  از دیگر  سر زمین ها  حمایت به عمل نمی آورند  اگر هم  آن محدوده مورد حمایت   بخشی  از حکومت مرکزی با شد .

 منابع

 1-جغرافیای هورامان  : نویسنده محمد غریب معاذی نژاد / کیهان احمدی نشر احسان سال 82

2- دیواان میرزا عبدا لقادر پاوه ای :گرد آوری کننده هادی سپنجی

3- لذات فلسفه : ویل دورانت . ترجمه عباس ذر یاب . شرکت انتشارات علمی فرهنگی