جغرافیا وفرهنگ پاوه

پوشش گازي اطراف زمين يا همان جو يا اتمسفر براساس تغييرات دما به چهار لايه تقسيم مي‌شود: لايه اول تروپوسفر است که از سطح زمين شروع مي‌شود تا ارتفاع ده- دوازده کيلومتري زمين را شامل مي‌شود و بيشتر فعل و انفعالات جوي و از جمله وارونگي دما در اين لايه اتفاق مي‌افتد و اما تعريف وارونگي دما به اين شرح است: در شرايط عادي در لايه تروپوسفر يعني اولين لايه مجاور زمين هر چه از سطح زمين فاصله بگيريم و به طرف بالا پيش برويم هوا سردتر مي‌شود(علت اين قضيه را در پايان اين نوشتار خواهيم گفت) حال اگر وضعيت توزيع عمودي دما در اين لايه برعکس بشود به آن وارونگي دما مي‌گويند به عبارت ساده در لايه تروپوسفر هميشه و همه جا و در شرايط عادي هواي مجاور زمين گرم‌تر و هواي لايه‌هاي بالاتر سردتر است و اما وارونگي دما زماني است که اين شرايط وارونه يا برعکس بشود يعني وارونگي دما دلالت دارد بر اينکه هواي مجاور زمين سردتر از هواي لايه‌هاي بالاتر باشد.

وقوع وارونگي دما به خودي خود يک پديده کاملا طبيعي است و هيچ خطري را متوجه انسان و جانداران نمي‌کند اما امروزه و به خصوص در شهرهاي بزرگ و صنعتي رخ دادن اين پديده موجب تراکم و افزايش آلودگي مي‌گردد علت اين قضيه هم روشن است در شرايط عادي همواره هواي سرد لايه‌هاي بالا به علت سنگيني به سمت پايين حرکت مي‌کند و هواي گرم مجاور زمين به علت سبکي به سمت بالا مي‌رود يعني در شرايط عادي همواره يک نوع جابه‌جايي عمودي هوا وجود دارد بنابراين آلاينده‌هايي که از طرق مختلف وارد هوا مي‌گردند در همان هواي مجاور زمين باقي نمي‌مانند بلکه از طريق جابه‌جا شدن صعودي هوا مي‌روند در لايه‌هاي مختلف جو پراکنده مي‌شوند اما وقتي وارونگي دما رخ مي‌دهد آلاينده‌ها وارد هواي سرد سنگين مجاور زمين مي‌گردند و چونکه جابه‌جايي هوا وجود ندارد ميزان اين آلاينده‌ها در هواي ساکن و راکد مجاور زمين به حداکثر ممکن مي‌رسد و بدين‌ ترتيب وارونگي موجب افزايش شديد آلاينده‌ها در آن بخش از اتمسفر مي‌گردد که مردم لحظه‌به‌لحظه براي ادامه حيات خود به اکسيژن آن نياز دارند و البته در چنين شرايطي مجبور مي‌شوند که با هر دم و بازدمي مقاديري از گازهاي خطرناک و ذرات سرب را هم استنشاق و وارد ريه‌هاي خود کنند.

زمان وقوع پديده وارونگي دما زمستان است آن هم در شب‌ها و روزهايي که هوا صاف و بدون ابر باشد در واقع زمستان‌ها به دو دليل ميزان انرژي دريافتي زمين از خورشيد کاهش مي‌يابد اولا در فصول پاييز و زمستان زاويه تابش خورشيد نسبت به کشور ما که در نيمکره شمالي قرار دارد خيلي مايل مي‌شود ثانيا در اين فصول طول روزها که زمين انرژي گرمايي دريافت مي‌کند کوتاه مي‌شود و در مقابل طول شب‌ها که زمين گرماي دريافت شده را از دست مي‌دهد بلندتر مي‌شود وانگهي در شب‌هاي بدون ابر همان ميزان انرژي کمي که روز دريافت گرديده با سرعت زياد از سطح زمين خارج مي‌شود حتي زمين از انرژي ذخيره شده خودش هم روي انرژي دريافت کرده مي‌گذارد و بازتابش مي‌دهد يعني ميزان انرژي‌اي که زمين در طول شب از دست مي‌دهد بيش از ميزان انرژي‌اي است که در طول روز به دست مي‌آورد و اين قضيه موجب مي‌گردد که سطح زمين به يک سطح بسيار سرد تبديل شود و به تبع آن هواي مجاور سطح زمين اينقدر سرد مي‌شود که از هواي لايه‌هاي بالاتر سردتر است و اما اينکه چرا اين پديده در شب‌هاي بدون ابر اتفاق مي‌افتد اين است که رطوبت و ابرهاي موجود در جو براي موجودات زنده روي زمين همانند لايه پلاستيکي يا شيشه‌اي گلخانه عمل مي‌کنند(خاصيت پلاستيک يا شيشه گلخانه اين است که نور خورشيد با طول موج کوتاه از آن عبور مي‌کند و هنگامي که به سطح زمين رسيد به طول موج بلند تبديل مي‌شود و از آن خارج نمي‌شود در نتيجه گرماي خورشيدي در فضاي داخل گلخانه حبس مي‌گردد) اثر گلخانه‌اي جو‌زمين هم به اين صورت است که بخار آب موجود در جو با جلوگيري از بازتابش تشعشعات خورشيدي از سردشدن مضاعف و زودهنگام زمين در طول شب جلوگيري مي‌کند اما موضوع آخر در ارتباط با وارونگي دما به راهکارهايي اختصاص دارد که به کارگيري آنها مي‌تواند ميزان خسارات و تبعات ناشي از اين مخاطره طبيعي را به حداقل ممکن برساند. در مبحث راهکارها ابتدا ممکن است اين سوال در ذهن مخاطب شکل بگيرد که آيا اساسا راهکاري به منظور جلوگيري از پديده وارونگي وجود دارد در جواب اين سوال بايد گفت از آنجا که ماهيت وارونگي دلالت بر استيلاي هواي سرد دارد بنابراين چنانچه سطح علم و تکنولوژي بشري در آينده به حدي برسد که به هنگام فراهم شدن شرايط و زمينه وقوع وارونگي در مقياس وسيعي از يک منبع انرژي حرارتي گسترده مثل انرژي زمين گرمايي استفاده شود آنگاه تزريق اين چنين ميزاني از انرژي در هواي مجاور زمين مي‌تواند دماي آن را بالا ببرد و بدين ترتيب از وقوع وارونگي جلوگيري گردد اما به هر حال در حال حاضر چنين زمينه‌اي وجود ندارد و يقينا تنها و بهترين رهيافت در مقوله وارونگي همانا کنترل ميزان ورودي‌ آلاينده‌ها به داخل جو است.

1- انتقال منابع آلاينده به نقاط دور از شهرها؛ بدون ترديديکي از منابع مهم آلودگي هوا مجموعه‌هاي صنعتي و کارخانجات هستند کما اينکه در آلودگي اخير هوا شاهد بوديم که بين ميزان صنايع داخل و نزديک شهرها و ميزان آلودگي آنها ارتباط کاملا مستقيمي وجود داشت مثلا در شهري مثل تهران که 37 درصد از صنايع مصرفي کشور را در اطراف خود جاي داده يقينا يکي از عوامل اصلي آلودگي همين مورد است و البته يکي از کاربردي‌ترين راهکارها مي‌تواند اتخاذ تصميماتي باشد که تا حد امکان زمينه انتقال اين کارخانجات به نقاط دورتر را فراهم آورد؛ نکته ديگر در زمينه آلودگي ناشي از صنايع اين است که به کارگيري آخرين دستاوردهاي تکنولوژيکي در سيستم‌هاي مختلف و از جمله نصب فيلترهاي استاندارد و پيشرفته در مسير دودکش‌ها مي‌تواند تاثيرگذار باشد.

2- گسترش شبکه حمل‌ونقل عمومي؛ مسلما را‌ه‌اندازي و گسترش يک شبکه حمل ونقل عمومي اعم از شبکه‌هاي مترو و يا سيستم اتوبوسراني و تاکسي‌راني منطبق با استانداردهاي روز دنيا و مبتني بر ويژگي هاي فرهنگي و اجتماعي جامعه عامل بسيار مهمي است که مي‌تواند تا حجم زيادي از تراکم و انبوهي اتومبيل‌هاي موجود در معابر شهري جلوگيري نمايد.

3- علاوه بر اين دو عامل راهکارهاي ديگري نيز وجود دارند برنامه‌ريزي و اقدام جهت توليد بنزين و گازوئيل با کيفيت بهتر و آلايندگي کمتر، وضع قوانين محکم با پشتوانه اجرايي جدي در ارتباط با مديريت سيستم حمل‌ونقل، فرهنگ‌سازي عمومي به وسيله رسانه‌هاي ارتباط جمعي. اما قول داديم که در پايان به اين سوال هم جواب بدهيم که چرا در لايه تروپوسفر هميشه با افزايش ارتفاع هوا سردتر مي‌‌شود (به استثناي شرايط وارونگي) آنچه اين سوال را جالب‌تر مي‌کند اين است که حتي در يک ظهر تابستاني که خورشيد بالاي سر ماست هر چه از زمين دورتر و به سمت خورشيد پيش برويم باز هم دماي هوا سردتر مي‌شود.

در جواب اين سوال بايد گفت گرچه منبع تمام انرژي‌هاي موجود در زمين خورشيد است اما واقعيت اين است که تشعشعات خورشيدي از طرف خورشيد با طول موج کوتاه به سمت زمين گسيل مي‌شوند و به هنگام برخورد با زمين به طول موج بلند تبديل مي‌گردند و در اين مرحله است که گرما توليد مي‌کنند و سطح زمين را به يک منبع گرم تبديل مي‌کنند و بدين ترتيب ما هر چه از اين منبع گرم دورتر مي‌شويم شاهد سردتر شدن هوا خواهيم بود.